Hoe voorkomen we schijnzelfstandigheid? Het Nederlandse zzp-debat lijkt zich al jaren rond diezelfde vraag te bewegen. Politiek en beleid richten zich daarbij vooral op handhaving, regelgeving en de juridische kwalificatie van arbeidsrelaties. Maar volgens de auteurs van De ZZPuzzel, Sem Overduin en Oifik Youssefi, ligt het werkelijke probleem elders. Namelijk in een arbeidsmarktstelsel dat niet meer aansluit bij de werkelijkheid van vandaag. Youssefi: “Het feit dat de arbeidsmarkt piept en kraakt, betekent dat je het eigenlijk in een groter geheel moet plaatsen.”
Het boek De ZZPuzzel bundundelt, naast historische context en beschikbare data, gesprekken met (oud-)politici, wetenschappers en vertegenwoordigers uit het arbeidsmarktdomein. De conclusie: het zzp-dossier is niet alleen een juridisch vraagstuk, maar vooral een systeemvraag. Tegelijkertijd blijft juist dat juridische vraagstuk – de vraag wanneer werk door een zzp’er kan worden uitgevoerd – een fundamenteel onderdeel van de puzzel.
Hoogleraar arbeidsrecht en SER-kroonlid Ruben Houweling verwoordt het in het boek als volgt: “De arbeidsmarkt blijft draaien op regels uit het begin van de twintigste eeuw, toen die veel industriëler was. Daarnaast blijven we met wetgeving aan symptoombestrijding doen. Steeds nieuwe lappendekens onder het motto: ‘vast minder vast, flex minder flex’.”
Van interviewreeks naar boek
Het idee voor het boek ontstond eind 2024. In die periode liep de politieke en maatschappelijke discussie over schijnzelfstandigheid hoog op, mede door het naderende einde van het handhavingsmoratorium. “Toen merkten wij ook dat er bij opdrachtgevers en zzp’ers best wel wat onrust was”, zegt auteur Sem Overduin. “Daarom zijn we begonnen met een interviewreeks met experts uit politiek, wetenschap en het maatschappelijk middenveld.”
Wat begon als een serie gesprekken groeide uiteindelijk uit tot een boek. “We hadden op een gegeven moment een reeks goede gesprekken”, vertelt Overduin. “Toen dachten we: kunnen we dit niet bundelen? Eerst dachten we aan een magazine, maar uiteindelijk werd het een boek.” Volgens co-auteur Oifik Youssefi kwam het boek precies op het juiste moment uit. “De inkt was nog niet droog of er kwamen alweer nieuwe politieke plannen rond het zzp-dossier”, zegt hij. “Dat laat ook zien hoe dynamisch dit onderwerp is.”
De focus op schijnzelfstandigheid
Het politieke debat richt zich de laatste jaren sterk op het terugdringen van schijnzelfstandigheid. Volgens de auteurs is dat begrijpelijk, maar tegelijkertijd ook te beperkt. “Je kunt het zzp-dossier als een afzonderlijk probleem benaderen”, zegt Youssefi. “Maar het feit dat de arbeidsmarkt piept en kraakt, betekent dat je het eigenlijk in een groter geheel moet plaatsen.”
Ook verschillende experts in het boek wijzen erop dat de discussie vaak te sterk draait om de kwalificatie van arbeidsrelaties. Assistant Professor arbeidsrecht aan de Universiteit van Amsterdam Niels van der Neut stelt dat de focus in het debat te veel ligt op het juridisch onderscheiden van werknemer en zelfstandige, terwijl de onderliggende verschillen in sociale zekerheid en fiscale behandeling tussen beide groepen het werkelijke probleem vormen. In het vergelijktrekken van die bescherming en lasten, ligt dan ook de oplossing.
Lees ook: Kabinet wil vaart maken met verplichte verzekering zelfstandigen
Grote verschillen
Volgens Overduin zit een belangrijk puzzelstuk in de grote verschillen tussen contractvormen. “Als je kijkt naar pensioenopbouw, arbeidsongeschiktheid en fiscale regelingen, dan zijn de verschillen tussen werknemers en zelfstandigen in Nederland behoorlijk groot.” Ook in het boek komt dat punt terug. Verschillende experts wijzen erop dat Nederland relatief sterke scheidslijnen kent tussen verschillende groepen werkenden. Een meer contractneutraal stelsel van sociale zekerheid zou een mogelijke richting kunnen zijn. Dat zou betekenen dat bescherming minder afhankelijk wordt van de contractvorm en meer van het feit dat iemand werkt.
Symptoombestrijding
Volgens verschillende geïnterviewden is het huidige beleid te veel gericht op het aanpassen van bestaande regels, zonder het fundament van het systeem ter discussie te stellen. Hoogleraar Ruben Houweling noemt dat in het boek expliciet symptoombestrijding: het stapelen van maatregelen zonder structurele hervorming. Ook de kwaliteit van beleidsvoorstellen zelf krijgt kritiek. Arbeidsrechtadvocaat Joost van Ladesteijn wijst erop dat effectieve wetgeving begint bij een scherp begrip van de context en een heldere probleemanalyse. Zonder dat fundament dreigt beleid volgens hem onvoldoende aan te sluiten op de praktijk.
Ook eerdere rapporten, zoals dat van de Commissie-Borstlap en adviezen van de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, pleiten al langer voor een fundamentelere hervorming van de arbeidsmarkt en een basisstelsel van bescherming voor alle werkenden. “Er zijn eigenlijk al heel veel goede rapporten geschreven”, zegt Overduin. “Op een gegeven moment is het ook aan de politiek om die handschoen op te pakken.”
Misinformatie en framing
Een andere factor die volgens de auteurs het debat bemoeilijkt, is de hoeveelheid misinformatie over het onderwerp. “Wij zagen op een gegeven moment zoveel misinformatie over dit thema”, zegt Youssefi. “Ik kan mijn LinkedIn-tijdlijn destijds herinneren. De berichten vlogen je om de oren van testimonials van zzp’ers die ineens hun opdrachten kwijtraakten, tot opportunisten die zeiden ‘je kunt bij ons een keurmerk krijgen en daarmee ben je honderd procent DBA-proof.’ Die berichtgeving was ook een belangrijke reden om deze gesprekken te voeren.”
Wat Youssefi tijdens het schrijven vooral opviel, was hoe hardnekkig sommige beelden zijn. “Ik dacht eigenlijk dat het beeld van zzp’ers over het algemeen vrij positief was”, zegt hij. “Maar die framing blijkt toch hardnekkiger dan ik dacht.” In het politieke debat ligt de nadruk vaak op bescherming en misstanden. Dat is volgens de auteurs begrijpelijk, maar het vertelt niet het hele verhaal. “Met het merendeel van de zzp’ers gaat het gewoon goed”, zegt Overduin. “Veel zelfstandigen zijn tevreden over hun werk en de vrijheid die ze hebben.”
“Wat is de stip op de horizon voor de arbeidsmarkt?” – Overduin
Een systeemvraag
Uiteindelijk draait het zzp-debat om een grotere vraag: hoe organiseer je solidariteit en sociale zekerheid in een arbeidsmarkt waarin werkvormen steeds diverser worden? Overduin: “Hoe brengen we een individueler wordende samenleving in balans met solidariteit en sociale zekerheid? Dat is eigenlijk de kernvraag.” Daarbij hoort volgens hem ook een fundamenteel politiek debat. “Wat is de stip op de horizon voor de arbeidsmarkt? Wat willen we eigenlijk met werk in Nederland?”
De puzzel op verschillende manieren leggen
Het boek pretendeert niet de oplossing te bieden voor het zzp-dossier. Daarvoor is de materie volgens de auteurs simpelweg te complex. Maar het laat wel zien dat de discussie breder moet worden gevoerd dan alleen over schijnzelfstandigheid. Zoals de auteurs het zelf samenvatten: “Zolang het fundament van de arbeidsmarkt niet wordt herzien, blijft elke maatregel een verschuiving van problemen in plaats van een oplossing.” Of, zoals Youssefi het zegt:“Het zzp-dossier is uiteindelijk een puzzel. En je kunt die puzzel op heel veel manieren leggen.”
WINACTIE
Flexmarkt mag 10 exemplaren van De ZZPuzzel weggeven. Wil jij kans maken op het boek? Laat in een reactie onder onze LinkedIn post weten welk puzzelstuk volgens jou ontbreekt in het zzp-debat.
Meedoen kan tot 6 april. De winnaars krijgen persoonlijk bericht.
